19e eeuw: romantiek en nationalisme

Het is onmogelijk om in een kort stukje volledig over de 19e eeuw te zijn: er is waanzinnig veel en veelzijdig gecomponeerd. Vraag iemand een stel klassieke componisten te noemen en driekwart van de namen komt uit de 19e eeuw. Schubert (forelle), Schumann (Erlkönig), Brahms (van alles), Tsjaikovsky (Notenkraker), Wagner (de Ring), Mahler (lange symdfoniën), Chopin (wals, nocturne), Berlioz, Verdi (Aida), Liszt (virtuoos), Grieg (morgenstimmung), Dvorak (symfonie uit de nieuwe wereld), Bizet (Toreador!), Johann Strauss (walsjes), Richard Strauss (van alles) enz. enz. Ik bespreek hier alleen de meest belangrijke zaken.

In het begin van de 19e eeuw lieten steeds meer componisten zich inspireren door thema's die in de literatuur al ingang gevonden hadden: natuur, historie, exotisme en andere onderwerpen waarbij de fantasie en het gevoel aangesproken werden. Het is daarom niet verwonderlijk dat veel thema's uit een andere of een geïdialiseerde werkelijheid komen: een stuk over heksen, een verklanking van de loop van een rivier, liederen van de dood, mythen, sagen en volksverhalen. Natuur en mystiek lagen dicht bij elkaar.

In de opera leidde dit tot grootse theatrale illusies waar geen middel ongebruikt werd gelaten: het verhaal werd in één grote stroom gebracht en licht, decor, kostuums en muziek sloten hier naadloos bij aan: Wagner is ongetwijfeld de bekendste opera componist uit de 19e eeuw. Voor zijn stukken werd er zelfs een nieuw operagebouw neergezet om zijn 'Gesamtkunstwerken' tot hun recht te laten komen.

Maar muziek kon ook heel intiem en literair zijn: veel componisten, waarvan Schubert de bekendste is, schreven liederen en liederencycli op gedichten van tijdgenoten. De thema's waren sterk romantisch, zoals in 'Die Winterreise' waarin symbolisch de laatse tocht door het leven beschreven wordt. Meestal werd de zanger alleen begeleid door een piano. Dit was muziek die in veel muzieksalons, dus bij iemand thuis, uitgevoerd werd.

De romantiek wilde kunnen overrompelen, daarom werden contrasten maximaal uitgebuit: de symfoniën werden langer en de grootte van de orkesten dijde uit. Instrumenten werden gebouwd op een groot volumebereik en er verschenen nieuwe instrumenten zoals de saxofoon en de celesta, of instrumenten kregen meer technische mogelijkheden zoals de dubbelpedalen bij de harp. Dynamische tekens als ppp en fff en snelle overgangen daartussen waren geen uitzondering meer. Concerten werden door een groot publiek bezocht in de overal opgerichte concertzalen. Virtuozen zoals Liszt en Paganini kregen een cultstatus die slechts te vergelijken is met beroemde popsterren van nu. Bedenk dat het nog een tijd was waar muziek niet zomaar klonk, geen radio of ipod. Helemaal niets dan concerten die daardoor een enorme indruk konden maken.

Veel werken kregen namen vanuit de inspiratiebron van de componist: 'de nieuwe wereld, 'ein Heldenleben', 'Faust', de Moldau. Zulke muziek noemen we 'programmatisch' omdat er een soort voorschrift, een programma aan ten grondslag ligt. Omdat de Europese staten in de loop van de 19e eeuw onder invloed van oorlogen sterk gericht werden op hun eigen identiteit kregen veel werken nationalistische trekjes mee: de eigen volksmuziek of thema's uit eigen volksverhalen werden er in verwerkt en verrijkten muziek met karakteristieke melodi•n, ritmes en maatsoorten.

Door dit alles is de stijl van de romantiek veel minder een herkenbare eenheid dan de muziek van classicisme en barok.

In andere kunststromingen kan je romantiek ook goed waarnemen. Bekijk bijvoorbeeld eens een schilderij van Friedrich: de mens als klein ondergeschikt wezen in de grootse, goddelijke natuur.

Een tweede ontwikkeling is de wetenschap: men onderzocht voor het eerst op grote schaal de historie en probeerde overal verbanden in te zien. Veel historische banamingen van stijlen zoals het woord 'middeleeuwen' zijn in de 19e eeuw bedacht. Ook voor oude muziek begon er belangstelling te ontstaan. Zo is de Mathäeus van Bach door Mendelssohn herontdekt en weer beroemd gemaakt. Ook de aanwezigheid van kunstkritici werd een nieuw fenomeen: in de vele kranten las men graag de verslagen van deze soms ongenadig kritische kunstkenners.

Naast de typisch 'romantische' inspiratiebronnen probeerden veel componisten zich nationalistisch te profileren. De 19e eeuw is ook de eeuw van de Napoleontische oorlogen waardoor de identiteit van de eigen natie belangrijker werd. De eigen volksmuziek werd daarom als thematische bron gebruikt.

Aan het eind van de 19e eeuw ontstond in Frankrijk een breuk met de romantische stijl door het impressionisme. In Duitsland ontstond een nog radicalere verandering door het ontstaan van expressionistische, atonale muziek. En in Italië werd in de opera al een tijdlang het verisme bedreven met personages die niet uit het rijk van de fantasie komen. Maar in alle gevallen loopt naast de nieuwere muziek de romantische stroming nog door tot ongeveer 1920.

Caspar David Friedrich: begraafplaats bij kloosterruïne

Gericault: de schipbeukelingen

Constable: regenstorm voor de kust van Brighton

Voor wie geïnteresseerd is in beeldende kunst ter vergelijking een impressionistisch en een expressionistisch schilkderij:

Monet Waterloo bridge 1901

Kandinsky Compositie VII 1913
 

Johannus Brahms, componist

 

Robert Schumann, componist

Clara Schumann, vrouw van Robert en succesvol concertpianiste

Gustav Mahler, componist

Richard Wagner, componist

Paganini, vioolvertuoos

Schubert in een Salon de Musique

Virtuositeit:

Liszt pianoconcert 1 1e deel concert of the proms

Liszt's Totentanz:

Scriabin etude einde romantiek

symfonie nr.8 van Dvořák 1841 – 1904