Opera

inleiding

Opera, oratorium, passie en cantate hebben gemeen dat het muziekdramatische werken zijn. Er is dus tekst en een dramatische lijn. De muziek beeldt uit en draagt de emoties. Verder zijn het werken met enige lengte, van 10 minuten tot een paar uur. Daarbinnen kan je allerlei compositietechnieken vinden, zowel polyfoon als homofoon en vele bezettingen: solisten, koor, met basso continuo, met orkest, met ensembles enzovoort. De eenheid in zo'n groot werk is er vanwege de stijl en de dramatische lijn van het verhaal.

De kenmerken van bovengenoemde vormen zijn:

- Een opera is wereldlijk, een gezongen toneelstuk. (een operette is lichtervoetiger dan een opera, meer amusement)
- Een oratorium is een kerkelijk stuk, waar de rollen alleen muzikaal worden uitgebeeld. Dus geen toneel want dat is veel te frivool voor kerkelijke stukken.
- Een passie is een oratorium, maar gaat uitsluitend over het lijden van Jezus Christus zoals beschreven in de bijbel door Matthaeus, Lucas, Marcus of Johannuus.
- Een cantate kan zowel wereldlijk als geestelijk zijn en kan over de meest diverse onderwerpen gaan, er is zelfs een cantate over de in de barok nieuwe drank 'koffie'. Het werk is minder omvangrijk en met minder solisten, meer kamermuziek dus.

De opera is ontstaan in Italie rond 1600: Monteverdi schreef er zijn Orfeo en Euridice in de stijl van de secundo prattica: dus homofoon: een verstaanbare melodie boven een akkordbegeleiding. In de barok werd het genre zeer geliefd. Meestal koos men historische of mythologische onderwerpen. Voor huidige kijkers is het geheel vrij statisch: lange aria's zonder veel actie en erg serieus. Ter vermaak werden vaak dansen ingelast of korte komische mini-operaatjes. Uit deze tussenstukjes ontstond het nieuwe genre van de zelfstandige komische opera.

In de tijd van de weense klassieken was opera een kunstvorm geworden waar veel mensen van de elite regelmatig naar toe gingen. Je kon een loge reserveren of huren voor lange tijd. Het minder draagkrachtige publiek zat in de zaal of helemaal bovenin. In alle steden ontstonden operatheaters. Vooral Mozart is beroemd geworden met opera's waarin muziek, drama, vertier en serieuze stukken op ideale wijze samensmelten: Don Giovanni, die Zauberflöte, die Entführung aus dem Serail.

In de romantiek (Wagner!) en in de 20e eeuw heeft de opera zich verder ontwikeld tot een 'gesamtkunstwerk' waarin alle theatrale middelen samenkomen: muziek, licht, kostuums, decor, grime, choreografie en tegenwoordig ook multimediaprojecties. Alles kan ingezet worden om de theatrale illusie te versterken. Natuurlijk wel in de stijl van de tijd: dat kan romantisch zijn, avant-gardistisch, of een rockopera.

Het oratorium heeft zijn hoogtepunt in de barok: met name Bach heeft de meest bekende geschreven: de Matthaeus en de Johannus passie. Maar ook in alle latere periodes zijn er oratoria geschreven.

De cantatevorm wordt tegenwoordig nauwelijks meer beoefend. De meeste cantates komen uit de barok, J.S. Bach heeft er zo'n driehonderd geschreven.

 

Vroegbarok – Monteverdi

 

Kenmerken

  • statisch, emoties in de muziek verwerkt door instrumentkeuze en affecten (gevoelsuitdrukking in de muziek)
  • Orkest: klein, veel recitatieven en aria’s; basso continuo met theorbe, verder enkele blazers zoals blokfluit, hobo, fagot en strijkers: een paar violen en een viola da gamba en contrabas.
  • Verhaal vaak mythisch (klassieke Griekse of Romeinse mythen over goden en stervelingen)
  • Kostuums klassiek. Verlichting met waskaarsen.

 

Orfeo van monteverdi, moderne setting

Barok - Rameau

Kenmerken

  • Zie hierboven, maar iets uitgebreider orkest. Clavecimbel ipv theorbe. Ook hoorns, pauken. Veel melismen. (notenslierten op 1 lettergreep)
  • Vaak dansen als entr’act, soms ook een komische korte opera binnen een serieuze opera.

DVD fragment Rameau – les Boreades  Disc 1 1.30. 40 de liefde komt goed…maar Boreas is boos , maakt storm (affecten)  en ontvoert Alphise1.33 en verder.

http://en.wikipedia.org/wiki/Les_Boréades

Rinaldo van Händel

Weense klassieken – Mozart


Kenmerken

  • koor, aria’s duetten trio’s enz. Samensmelting drama en muziek.
  • Waar nodig toneelmachineriën.
  • Onderwerpen werelds of uit de geschiedenis., of serieus of  komisch.

Mozart - Don Giovanni.

Opdracht 2: Vergelijk en beschrijf de verschillen tussen de drie onderstaande versies. Het is de laatste scène van de opera. Don Giovanni is een vrouwenversierder met veel lef. Dat is ook zijn ondergang. Don Giovanni heeft de vader (commendatore = bevelhebber) van één van zijn eerste veroveringen gedood. Na veel vrouwenavonturen komt deze vader als geest op bezoek bij Don Giovanni. Die had hem voor de grap uitgenodigd, al praatte hij tegen het standbeeld boven het graf van deze commendatore. Onverwacht staat dus deze geest voor de deur bij Don Giovannis's maal en nodigt hem op zijn beurt uit voor een feestmaal. Don Giovanni stemt toe na wat aarzelen. Om het te bekrachtigen moet hij de hand van de commendatore schudden, maar die trekt hem daarmee de dood in. Zijn knecht leporello die normaal alle problemnen oplost is machteloos en doodsbang.

 

 

Mozart - Le Nozze di Figaro - recitatief voorbeeld

Romantiek in de 19e eeuw


Kenmerken

  • Groots van opzet: groot orkest, groot koor, groot podium met grandioze decors. Gaslicht en soms spectakel machineriën
  • Uitgebreide handeling, lange aria’s. Soms nadruk op virtuoze zangpartijen. (sopraan coloraturen)
  • Onderwerpen sprookjes, mythen en sagen of geschiedenis.
  • Historische- of fantasiekostuums.
  • Wagner: leidmotieven die horen bij bepaalde personages.
  • Operagebouw geheel voor theater ingericht, zoewel in de zaal als in de foyers en loges. (sociaal leven speelt zich in de hogere klasse heel vaak in het theater af)

 

Realisme in de 2e helft van de 19e eeuw.

  • Als hierboven maar nu onderwerpenen personages uit de 19e eeuw zelf. Alles dus veel natuurlijker. Vaak liefdesdrama’s. Verdi, Puccini. Kleding eigentijds.

Fragment DVD Glinka: Ruslan en Lyudmila disc 1 ouverture en begin.
Ridder Ruslan gaat in het 9e eeuwse Rusland trouwen met koningsdochter Lyudmila, maar zij wordt door een slechte tovenaar ontvoert.

Fragmenten  DVD Wagner: Die Ring der Nibelungen; die Walküre, disc 3

  • begin- De Walkuren zijn  vrouwen op vliegende paarden Zij verzamelen zich op weg naar Walhalla en Wodan. Maar Brünhilde is er niet. Die wordt achtervolgd door Wodan zelf.
  • 23.49: -26.30 wodan straft brunhilde
  • 1.05: slot: wodan roept Loge.

 

Synopsis
http://nl.wikipedia.org/wiki/Der_Ring_des_Nibelungen

Fragment DVD Carmen 1.00  de toreador komt op.

Verdi - Traviata voorbeeld aria, recitatief en koor